Lord, what fools these mortals be!”
Shakespeare
Chào mừng các bạn đến với What Matters – EP47 cùng những câu chuyện mà Linh hy vọng, “matters”.
Có một buổi chiều Chủ nhật, mình ngồi không làm gì cả.
Không phải kiểu “nghỉ ngơi có kế hoạch” — không phải chiều Chủ nhật đẹp đẽ mà bạn thấy, khi có thể chính bạn và tôi, lên lịch cho việc hẹn hò, bên ly matcha, cuốn sổ tay với đầy note và những điều thú vị ghi lại từ những quan sát và trò chuyện. Cái buồn chán không tên, khi bạn cầm điện thoại lên đặt xuống ba lần trong năm phút, khi bạn đã lướt hết mọi thứ có vẻ hay ho và vẫn thấy trống rỗng.
Playlist đang để Man I Need của Olivia Dean ở chế độ replay. Tuấn, Đô đều đang ở trong thế giới của mình. Khoảng cách “thế hệ” khiến đôi khi, ba con người ở hẳn trong những không gian rất riêng.
Đôi khi tôi thấy điều đó cũng dễ thương. Rằng Tuấn, Đô đều có một khu rừng riêng mà tôi không có bản đồ. Rằng ngay trong cùng một căn phòng, ba người có thể ở bba đêm hè hoàn toàn khác nhau.
Nên trong buổi chiều Chủ nhật tẻ nhạt đó, tôi để Tuấn và Đô ở lại thế giới của hai nggwowif, và tôi làm một trong những việc mà tôi thích nhất trên đời: ngồi xuống trước màn hình máy tính, và viết.
Mỗi lần thật sự viết — không phải vì công việc, mà bởi điều gì đó khiến mình rung động thiết tha — tôi lại thấy như mình như được vừa vỗ về, vừa trị liệu, vừa chữa lành. Có thứ gì đó trong người được gỡ ra, được sắp xếp lại, được gọi tên. Cái tẻ nhạt không tên lúc nãy, chỉ cần tôi bắt đầu gõ, đã tiêu tan.
Và rồi, không hiểu vì sao, tôi nghĩ đến một khu rừng.
Bốn người trẻ chạy trốn vào rừng
A Midsummer Night’s Dream — Giấc mộng đêm hè — là vở kịch Shakespeare viết cách đây hơn bốn trăm năm. Nhưng khởi nguồn của nó có lẽ xưa cũ hơn thế, như chính trái đất.
Câu chuyện bắt đầu ở Athens, một thành phố của luật lệ. Hermia yêu Lysander, nhưng cha nàng ép nàng lấy Demetrius. Luật thành phố đứng về phía người cha: hoặc nàng vâng lời, hoặc nàng chết, hoặc nàng vào tu viện sống nốt phần đời không tình yêu. Ba lựa chọn, và cả ba đều là ngõ cụt.
Nên họ làm điều mà người trẻ đang yêu vẫn luôn làm khi thành phố không còn chỗ cho họ: họ bỏ trốn vào rừng.
Bốn người — Hermia, Lysander, và Demetrius, cùng Helena yêu Demetrius trong tuyệt vọng — lần lượt bước qua ranh giới của Athens vào một nơi không có luật của con người. Một khu rừng dưới ánh trăng, nơi các nàng tiên cai trị, nơi mọi thứ cứng rỏi và chắc chắn của ban ngày bỗng tan ra.
Và đây là chỗ tôi yêu Shakespeare. Ông không để khu rừng đó là một nơi bình yên.
Khu rừng đầy trò nghịch ngợm.
Khi một lọ thuốc bị dùng sai
Trong rừng có Oberon và Titania — vua và nữ hoàng của các nàng tiên — đang giận nhau. Có Puck, một tiểu yêu tinh nghịch, kẻ mà Shakespeare mô tả là thích gây rối chỉ vì gây rối thì vui. Và có một lọ thuốc tình yêu: nhỏ vào mắt người đang ngủ, họ tỉnh dậy sẽ yêu ngay kẻ đầu tiên mình nhìn thấy.
Rồi mọi thứ bắt đầu hỏng.
Puck nhỏ thuốc nhầm người. Lysander đang yêu Hermia tỉnh dậy quay sang si mê Helena. Demetrius cũng bị nhỏ thuốc, cũng quay sang Helena. Chỉ trong một đêm, hai chàng trai vừa nãy giành nhau một cô gái, giờ giành nhau cô gái kia — còn Helena, người cả đời không ai thèm để mắt, đột nhiên bị hai người theo đuổi và tin chắc rằng cả ba đang hùa nhau chế nhạo mình. Hermia thì tỉnh dậy thấy người yêu biến mất không lời giải thích.
Bốn người trẻ, lạc trong rừng tối, khóc lóc, cãi vã, đuổi nhau vòng quanh — tất cả vì một giọt thuốc rơi nhầm chỗ.
Và ở một góc khác của khu rừng, chuyện còn buồn cười hơn. Titania, nữ hoàng của các nàng tiên, cũng bị nhỏ thuốc. Nàng tỉnh dậy và người đầu tiên nàng thấy là Bottom — một anh thợ dệt vụng về vừa bị Puck hô biến cho mọc đầu lừa. Nữ hoàng đẹp nhất khu rừng đem lòng yêu say đắm một gã đầu lừa, quấn hoa lên tai anh ta, ru anh ta ngủ trong vòng tay mình, gọi anh ta là báu vật.
Còn Bottom? Anh ta thuộc về một nhóm thợ thủ công đang tập một vở kịch để diễn trong đám cưới hoàng gia. Một nhóm diễn viên nghiệp dư ngốc nghếch, đang dựng một vở bi kịch dở đến mức nó biến thành hài, lo lắng rằng cảnh sư tử sẽ dọa các quý bà sợ hãi nên phải để diễn viên tự giới thiệu “tôi không phải sư tử thật đâu”.
Không điều gì trong khu rừng đó diễn ra đúng kế hoạch.
Và đó, chính xác là lý do khiến khu rừng thần kỳ.
Chúng ta đã có một khu rừng như thế
Tôi ngồi trong buổi chiều Chủ nhật tẻ nhạt và nhận ra: chúng ta cũng từng có những khu rừng của riêng mình. Những khoảng thời gian bước ra khỏi luật lệ của “thành phố” — ra khỏi lịch trình, ra khỏi hiệu suất, ra khỏidanh sách việc-cần-làm không bao giờ hết — và vào một nơi mà mọi thứ được phép hơi “hỏng” một chút, hơi ngẫu hứng một chút, hơi không cần ý nghĩa một chút, và đẹp chính vì thế.
Mùa hè năm nay tôi đã ở trong một khu rừng như vậy.
Midsummer — lễ hội giữa hè mà nhiều nơi, người đã ăn mừng từ hàng nghìn năm. Trùng thời điểm Shakespeare đặt tên cho vở kịch của mình. Vừa dự lễ hội, tôi vừa không khỏi kìm lòng khi nghĩ tới vở kịch ảo mộng của nhà văn. Chúng tôi ngồi bệt xuống cỏ và tết vòng hoa. Tôi lóng ngóng với chỗ hoa, cỏ, tết đi tết lại tung tóe, và tôi đã bật cười vì mình — một người lớn, ngồi giữa bãi cỏ, loay hoay với mấy bông hoa dại như thể đó là việc quan trọng nhất trên đời.
Mà lúc đó, nó là việc quan trọng nhất trên đời thật.
Chúng tôi đội vòng hoa lên đầu. Chúng tôi khiêu vũ dưới cây Maypole — cái cột hoa mà người ta nắm dải ruy băng đi vòng quanh, bện chúng vào nhau thành những đường xoắn, rồi lại gỡ ra. Tôi không nhớ mình có nhảy đúng nhịp không. Tôi nghi là không. Nhưng tôi nhớ nắng rơi qua kẽ lá, nhớ tiếng nhạc, nhớ gió, nhớ mùi cỏ và mùi mùa hè, nhớ cái cảm giác thả trôi hoàn toàn — không nghĩ về ngày mai, không nghĩ về điện thoại, không nghĩ về việc khoảnh khắc này sẽ trông thế nào trên một ô vuông Instagram.
Chúng tôi chỉ ở đó. Trong nắng, trong gió, trong mùa hè.
Giống hệt bốn người trẻ của Shakespeare, chỉ khác là chỉ có ba chúng tôi bước vào rừng.
Và trong rừng, thời gian trôi khác.
Khu rừng đã bị ai lấy mất?
Rồi tôi trở về từ mùa hè đó, về lại thành phố, về lại điện thoại.
Và đây là điều tôi không thể không nghĩ đến, khi ngồi trong chiều Chủ nhật buồn chán với Man I Need phát vòng lặp: chúng ta đã đánh mất đường vào rừng.
Không phải khu rừng biến mất. Mà là chúng ta không còn biết cách bước qua ranh giới nữa.
Vì “thành phố” bây giờ đi theo chúng ta khắp nơi. Nó nằm trong túi. Nó sáng lên lúc năm giờ sáng. Athens của Shakespeare ít nhất còn có một bìa rừng để người ta chạy qua — còn Athens của chúng ta thì không có tường thành, nó ở trong màn hình, và màn hình thì luôn ở đó.
Cái buổi chiều tết vòng hoa với Tuấn và Đô đẹp chính vì nó không được thiết kế để hoàn hảo. Nó vụng về. Nó không có filter. Không ai bấm giờ. Hoa gãy thì gãy, và chúng tôi cười.
Nhưng social media đã kéo chúng ta về một điều rất tinh vi và đôi khi độc hại: rằng một khoảnh khắc chỉ có giá trị khi nó được nhìn thấy. Rằng nếu tất cả những điều bạn làm mà không ai biết, thì bạn có thật sự làm nó? Chúng ta không còn ở trong khoảnh khắc — chúng ta đứng bên ngoài nó, quan sát nó, tính xem nó sẽ trông ra sao với người khác. Chúng ta trở thành khán giả của chính cuộc đời mình thay vì người đang sống nó.
Titania yêu một gã đầu lừa và điều đó thật đẹp, vì nàng yêu mà không tính toán, không đắn đo xem người ngoài sẽ nghĩ gì. Còn chúng ta thì không dám tết một vòng hoa xấu vì sợ nó lên hình không ổn.
Đó là lọ thuốc tình yêu của thời đại chúng ta. Chỉ có điều nó không khiến ta yêu nhầm người — nó khiến ta yêu cái phản chiếu của mình trong mắt người khác, hơn là yêu chính khoảnh khắc mình đang sống.
Và bây giờ, đến lượt AI
Tôi viết những dòng này với đầy đủ ý thức về sự trớ trêu của nó: tôi làm việc với AI mỗi ngày. Tôi biết nó có thể làm gì. Tôi biết nó tuyệt vời đến mức nào.
Nhưng tôi cũng thấy một điều đang lặng lẽ xảy ra.
Khu rừng của Shakespeare thần kỳ vì nó không hoàn hảo. Puck nhỏ thuốc nhầm — và chính cái nhầm đó tạo ra cả câu chuyện. Nếu Puck làm đúng ngay từ đầu, sẽ chẳng có đêm hè nào để nhớ. Vẻ đẹp nằm trong sai sót, trong lòng vòng, trong cái không-đâu-vào-đâu.
AI thì ngược lại. Nó tối ưu mọi thứ. Nó viết giúp bạn cái email trong ba giây. Nó tóm tắt giúp bạn cuốn sách bạn định đọc. Nó gợi ý cho bạn nên xem gì, nghe gì, nghĩ gì tiếp theo. Nó xóa bỏ mọi ma sát, mọi khoảng lặng, mọi khoảnh khắc bạn phải tự loay hoay mà không biết đáp án.
Và tôi tự hỏi: khi không còn những thứ bất toàn, chúng ta còn lại gì?
Cái buổi chiều tôi ngồi loay hoay với những bông hoa gãy — đó là bất toàn. Cái cảm giác không biết bước nhảy tiếp theo dưới cây Maypole — đó là bất toàn. Man I Need phát đi phát lại vì tôi chưa biết mình muốn nghe gì tiếp theo— đó là bất toàn. Và chính những khoảng ma sát đó, những khoảng không-tối-ưu đó, mới là nơi cuộc sống thật sự diễn ra.
Bottom mọc đầu lừa và không hề biết. Anh ta lang thang trong khu rừng, được một nữ hoàng yêu thương, ngủ một giấc, rồi tỉnh dậy chỉ mơ hồ nhớ rằng “mình vừa có một giấc mơ kỳ lạ nhất đời”. Anh ta không hiểu chuyện gì đã xảy ra. Và Shakespeare để anh ta như thế — không giải thích, không phân tích, chỉ để cái bí ẩn ở lại nguyên vẹn.
Tôi sợ rằng chúng ta đang mất khả năng để một giấc mơ ở yên là một giấc mơ. Cái gì cũng phải tra cứu, phải hiểu, phải tối ưu, phải biến thành nội dung. Chúng ta không còn cho phép mình bước ra giữa cánh đồng và chỉ đứng đó, không biết vì sao, không cần vì sao.
Điều Shakespeare biết mà chúng ta đang quên
Có một chi tiết nhỏ trong vở kịch mà tôi nghĩ mãi.
Đến sáng, khi bốn người trẻ tỉnh dậy trong rừng, thuốc đã được hóa giải đúng chỗ, mọi người yêu đúng người. Họ trở về Athens, cưới xin, hạnh phúc. Nhưng khi nhìn lại đêm qua, họ không chắc điều gì là thật. Nó giống một giấc mơ đến mức họ gần như không dám tin mình đã sống qua nó.
Và Shakespeare không bắt họ phải hiểu. Ông để đêm đó mãi mãi là một thứ nửa mơ nửa thật — một khoảng thời gian ngoài luật lệ, ngoài lý trí, ngoài cả trí nhớ, mà chính vì mờ ảo nên mới quý.
Puck bước ra sân khấu ở cuối vở, nói với khán giả rằng nếu vở kịch có làm phật lòng ai, thì cứ coi như tất cả chỉ là một giấc mơ khi ngủ. Đừng phân tích. Đừng mổ xẻ. Chỉ cần đã từng ở trong đó.
Tôi nghĩ đó là điều chúng ta đang cần học lại.
Rằng có những buổi chiều không cần lên kế hoạch.
Rằng có những vòng hoa được tết ra chỉ để đội một lần rồi héo, và điều đó không sao.
Rằng có những bài hát ta phát đi phát lại không phải vì playlist gợi ý, mà vì ta chưa biết mình muốn gì tiếp theo.
Rằng khu rừng vẫn ở đó — dưới ánh trăng, đầy các nàng tiên nghịch ngợm và những lọ thuốc dùng sai và những nữ hoàng yêu nhầm gã đầu lừa — và chúng ta được phép bước vào bất cứ lúc nào, miễn là chúng ta chịu đặt điện thoại xuống và tin rằng một khoảnh khắc không cần ai chứng kiến mới có giá trị.
Chiều Chủ nhật, và con đường về rừng
Tôi tắt nhạc. Rồi bật lại. Man I Need, một lần nữa.
Tuấn vẫn đang ở trong khu rừng của Tuấn, thi thoảng bật cười với một thứ gì đó tôi không thấy. Còn tôi thì vừa ở trong khu rừng của tôi suốt mấy tiếng đồng hồ — cái khu rừng làm bằng con chữ, nơi tôi ngồi loay hoay với một ý nghĩ như loay hoay với một vòng hoa gãy, và tự vỗ về cho bản thân mà không hề hay biết.
Và tôi nghĩ về Tuấn, về Đô, về bãi cỏ mùa hè tháng Sáu, về cây Maypole và những dải ruy băng bện vào nhau. Tôi nghĩ về việc mình đã ở đó thật — không quan sát, không tính toán, chỉ ở đó — và về việc cái ký ức đó vẫn còn nguyên vẹn trong tôi, không phải vì nó được đăng, mà vì tôi đã thật sự sống nó.
Bốn trăm năm trước, Shakespeare viết một vở kịch về việc con người cần bỏ trốn khỏi thành phố của luật lệ, bước vào một khu rừng nơi mọi thứ được phép hỏng và ngẫu hứng và không đâu vào đâu — và rồi trở về, giàu có hơn, vì đã từng lạc.
Social media lấy mất của chúng ta khu rừng đó, bằng cách khiến ta tin rằng chưa được nhìn thấy nghĩa là chưa từng xảy ra.
AI lấy mất của chúng ta khu rừng đó, bằng cách tối ưu mất mọi khoảng ma sát mà lẽ ra là nơi cuộc sống ẩn mình.
Nhưng khu rừng chưa mất. Nó chỉ đang chờ.
Và tất cả những gì nó đòi hỏi ở ta, là đủ can đảm để một buổi chiều nào đó, đặt màn hình xuống, bước ra giữa cỏ, và cho phép mình có một giấc mộng đêm hè — thơ mộng, dịu êm, chẳng để làm gì cả, và đẹp chính vì thế.
